Inleiding
Zoals ik in het vorige (klik) artikel had aangegeven, zou ik nog terugkomen op de gebeurtenissen rondom de lancering van vier raketten in Coronie in 1965.
Allereerst laat ik u kennismaken met mijn informant, de heer Jaap Mulder, 85 jaar oud (foto hierboven), de enige nog in leven zijnde technicus uit het team dat verantwoordelijk was voor een goed verloop van de lanceringen.
In deze (klik) bijlage leest u een bekendmaking over de gedetailleerde veiligheidsmaatregelen gedurende de lanceerperiode in september 1965.
De 4 lanceringen vonden plaats op 2 voorochtenden en 2 vooravonden:
- Zaterdag 18 sept. 1965 Nike Apache NASA 14.224IA, (Suriname I) omstreeks 18.30 uur;
- Dinsdag 21 sept. 1965 Nike Apache NASA 14.225IA, (Suriname II) omstreeks 07.30 uur;
- Vrijdag 24 sept.1965 Nike Apache NASA 14.226IA, (Suriname III) omstreeks 07.30 uur;
- Maandag 27 sept. 1965 Nike Apache NASA 14.227IA, (Suriname IV) omstreeks 18.30 uur.
Volgens de man die medeverantwoordelijk was voor het op scherp zetten en lanceren van de raketten, Jaap Mulder, ging hij op 8 september 1965 vanuit Coronie met een militaire colonne van de TRIS (Troepenmacht In Suriname) de raketdelen van de 4 raketten en de bijbehorende lanceerinrichting ophalen op Coppenamepunt (Jenny). Een Nederlands marineschip had deze kolossen op die plek uitgeladen, waarna deze met militaire vrachtwagens werden vervoerd naar Totness. Op grond van deze (klik) last van de toenmalige districtscommissaris (dc)van Coronie, de heer G.H. Sanches, was op die dag tussen 16.00 uur en 21.00 uur geen wegverkeer mogelijk tussen Coppenamepunt en Friendship.
Speciaal voor de lanceringen was op het toenmalige vliegveld in Coronie “Zorg en Hoop”(!) op Totness/Soemboredjo een vierkant (15x15m) lanceerplatform van gewapend beton aangelegd, met een dikte van 20 cm. Op de foto ziet u nog een deel van het door onkruid overwoekerde platform.
Hier hebben de heer Mulder en zijn collega’s destijds de raketten gemonteerd, getest en uiteindelijk gelanceerd. Het monteren en testen van één raket duurde gemiddeld twee dagen. Elke raket woog na montage 1.200 kg en was 8,5 meter lang.
Veiligheids- en voorzorgsmaatregelen
Gedurendede montage-en testperioden werden veiligheidsnormen in acht genomen in de vorm van afzettingen om de Pers en anderen op veilige afstand te houden. Militairen van de TRIS en plaatselijke politieagenten waren in die dagen belast met de handhaving van de openbare orde in Coronie. Maar ook voor hen golden veiligheidsmaatregelen: ze moesten achter een afrastering blijven. Daarnaast waren ook waarschuwingslichten rondom het vliegveld aangebracht.
Tenten en de commandopost waren minstens 80m van het lanceerplatform verwijderd. Het gebied binnen een straal van 600m vanaf het lanceerplatform was onveilig verklaard gedurende een half uur vóór en na de lancering. Dit betekende dat in die perioden niemand binnen het gebied aanwezig mocht zijn. Auto’s met omroepinstallaties reden door Coronie om de mensen te manen binnen te blijven. Een half uur voordat het verbod inging loeide de plaatselijke sirene om de bevolking aan het verbod te herinneren. Brandweer en Politie moesten paraat blijven.
Ook voor technici golden veiligheidsmaatregen. Op de foto hiernaast ziet u de heer Mulder in speciale brandwerende jas mocht er onverhoopt iets fout gaan.
Volgens de heer Mulder kwamen in aanloop naar de lanceringen enkele ministers uit Paramaribo op bezoek, onder wie de toenmalige premier van Suriname, Johan Pengel. Bij die gelegenheid kreeg de groep een Chevrolet Impala van een der ministers ter beschikking, waardoor de groep een gehuurde VW niet meer nodig had. De STVS (Surinaamse Televisie Stichting), die in hetzelfde jaar begonnen was met uitzendingen, was in die periode ook prominent aanwezig.
“De dc Sanches, nodigde ons uit om elke avond bij hem langs te komen. Ik heb er whisky leren drinken”, zegt Jaap Mulder. “De bevolking zwaaide onderweg van en naar het districtscommissariaat altijd vrolijk naar ons”, herinnert de heer Mulder zich nog.
De lanceringen
Het op scherp zetten van de raketten geschiedde m.b.v. bekabeling naar een door zandzakken beschermd “hutje”. Dit hutje was 20m verwijderd van het lanceerplatform (zie foto hieronder). Tijdens de lanceringen waren medici en de brandweer prominent aanwezig.
Alle 4 lanceringen verliepen volgens planning. In de eerste twee artikelen is reeds aangegeven wat het doel was van de lanceringen. Hier volsta ik aan te geven dat het ging om 4 tweetrapsraketten. Bij een tweetrapsraket vinden achtereenvolgens twee explosies plaats. Elke explosie ontketent stuwkracht om de raket verder de ruimte in te krijgen. De restanten van de explosies (trappen) vallen dan neer op aarde. Het is daarom dan ook uitermate belangrijk ervoor te zorgen dat de trappen niet in bewoond gebied neerstorten. Vooraf was door de wetenschappers van het lanceerproject uitgedokterd dat de eerste trap zou neerstorten in de Coroniezwamp en de tweede trap ergens in het Bakhuysgebergte.
Daarom liggen volgens de heer Mulder nog ergens in de Coroniezwamp 4 Nikes eerste trappen te verroesten. Hij gaf ook aan nooit vernomen te hebben of in het Bakhuysgebied slachtoffers waren gevallen als gevolg van het neerstorten van de vier tweede trappen in dat gebied.
Van de heer Mulder heb ik de ijzingwekkende geluidsfragmenten ontvangen die horen bij de tweede en derde raketlancering. Door te klikken op raket 2 of raket 3 kunt u deze geluidsfragmenten beluisteren, afkomstig van de raketten gelanceerd op respectievelijk 21 en 24 september 1965.
Ervaringen in Coronie
Omdat mijn ouders met gezin aan het einde van het schooljaar in augustus 1965 – ik was toen 12 jaar oud – naar Paramaribo verhuisden, heb ik dan ook geen actieve herinnering aan de lanceerdagen, die in september van dat jaar in Coronie plaatsvonden.
Ik heb daarom mensen die er wél bij waren opgeroepen hun ervaring met mij te delen. Dit leverde niet veel reacties op. Dit is eigenlijk ook niet zo vreemd, omdat de lanceringen bijna 60 jaar geleden plaatsvonden. Velen van hen zijn inmiddels overleden of kunnen zich hierover niet veel meer herinneren.
Een van de mensen in Coronie die ik heb gesproken was de heer Jacques Gefferie (84), die geldt als de wandelende encyclopedie van Coronie. Hij wist mij te vertellen dat op de eerste lanceerdag, omstreeks 17.00uur het woonhuis van mevrouw Anna (Ma Anna/ M’ana) Ethard in de wijk Friendship in brand was gevlogen, en dat nog jaren daarna die brand werd toegeschreven aan een vonk van de raket. Dit verhaal hoorde ik van meer mensen. Maar op het moment van de brand, was volgens de heer Gefferie de raket nog niet eens de ruimte in geschoten.
Wat de heer Gefferie stelt is juist! De raket ging pas omstreeks 18.30 de lucht in. De lanceerbasis was bovendien kilometers verwijderd van het uitgebrande woonhuis. Er was op die dag dus gewoon sprake van een toevallige samenloop van omstandigheden.
Er was ook iemand die mij wilde wijsmaken dat er een vijfde raketlancering op het programma had gestaan. Maar omdat ik de fantasierijke motivering waarom dat werd afgeblazen niet wilde aanhoren, heb ik in paniek meteen geroepen: “ho! ho! ho! Er was geen vijfde lancering, er waren slechts vier!”
Waar alle informanten het wél met elkaar over eens zijn is, dat ze nog nooit zo’n oorverdovend angstaanjagend en onheilspellend geluid hadden gehoord. Wellicht dat u bij het beluisteren van de geluidsbestanden een voorstelling van de gebeurtenissen hebt kunnen maken (zie links hierboven).
Een groep jonge mensen die de oproep om binnen te blijven niet serieus had genomen en in de vooravond op hun dagelijkse hangplek onder een winkelbalkon te Totness doorbracht, was bij de eerste lancering ook niet door de loeiende sirene te vermurwen binnen te blijven. Maar op het moment dat de hel losbrak op het vliegveld, waarbij het ijzeren beest, snakkend naar een vlucht de ruimte in, zijn oerkreet liet horen en de grond van Totness en Mary’s Hope deed schudden op zijn grondvesten, stoof de groep in paniek al schreeuwend uiteen. Een vrouw krijste daarbij: Mi Gado, Grontapu kaba (Mijn God, dit is het einde van de wereld).
Mijn oudste nicht (inmiddels 85) die toen leerkracht was op de R.K.-meisjesschool te Mary’s Hope vertelde: “ik zat in de vooravond van de eerste lanceerdag met broertje en zusjes op de achtertrap van ons ouderlijk huis in de Gouverneurstraat. We wachtten op wat komen zou. Het was een oorverdovend lawaai, wat we hoorden. Een half uur na de lancering kwamen mijn neven Egbert en Selmus vertellen dat ze ondanks het verbod op Soemberedjo in het bos waren gaan schuilen om van dichtbij te zien wat er zou gaan gebeuren. Zij beweerden dat de winddruk zo zwaar was dat ze bijna werden weggevaagd door de windstoot die de lancering met zich meebracht: a winti san blaas unu??? Boiii!!!
Het blijkt dat veel mensen ondanks de bekendmakingen dachten dat het bij slechts één raketlancering zou blijven. De schrik zat er dan ook flink in bij 2 kinderen uit een gezin te Mary’s Hope, toen zij op de vroege dinsdagochtend van 21 september omstreeks halfacht, ten tijde van de tweede lancering, met nachtspiegels (po’s) liepen naar de wc op het achtererf om deze te ledigen in het privaat: “in paniek gooiden wij de po’s met inhoud op het erf en renden schreeuwend weer naar binnen”, vertelden zij.
Het heeft, letterlijk en figuurlijk, veel voeten in de aarde gehad om de juiste locatie van het lanceerplatform vast te stellen, omdat de locatie gedeeltelijk is overwoekerd door onkruid. Met hulp van de heren Ewald Boldewijn en Hendrik Lamsberg is het uiteindelijk toch gelukt.
Tot slot
Coronie is in veel opzichten een bijzonder district: te veel om op te noemen. Coronie was de eerste plek in het Koninkrijk waar een tweetrapsraket werd gelanceerd. Toen ik vrijdag jl. bij de plek stond waar deze lanceringen hebben plaatsgehad, opperde iemand dat de locatie een monumentenstatus zou moeten krijgen. Daar ben ik het volledig mee eens. Volgend jaar september, 60 jaar na de lanceringen, zou een mooi moment zijn om het voorstel van die meneer, Mora van achternaam, te effectueren.
Herwin Hooplot